CẦN NÓI VỀ TIÊU CHÍ ĐẠO ĐỨC CỦA MỖI CÁ NHÂN TRONG XÃ HỘI CON NGƯỜI

 

CẦN NÓI VỀ TIÊU CHÍ ĐẠO ĐỨC CỦA

MỖI CÁ NHÂN TRONG XÃ HỘI CON NGƯỜI

 

Nơi đời sống loài vật không có hay cũng không cần đạo đức, chúng chỉ là chuỗi thức ăn giữa nhau để sinh tồn. Nhưng nơi xã hội loài người cần đạo đức bởi vì đây là cuộc sống nhân văn. Bởi vậy mọi quan điểm duy vật tuyệt đối về nền tảng cũng không tương thích mấy với ý nghĩa đạo đức, bởi vì không đặt ra mọi ý nghĩa và giá trị tinh thần, cả quan điểm vô thần thực chất cũng là như vậy. Nên quan điểm đạo đức là quan điểm thật sự hết sức tích cực đối với cá nhân và xã hội. Trái lại mọi quan điểm tiêu cực khác nhau trong đời sống, ý nghĩa và giá trị đạo đức có thể lu mờ hoặc thậm chí bị xóa bỏ. Cả đến kiểu chủ nghĩa hư vô thực chất cũng không đặt ra mục đích đạo đức nào cả, bởi vì không có nền tảng xác đáng hay cũng đều chỉ là giả tạo.

 

Vậy ý nghĩa đạo đức thật sự chỉ có ở xã hội nhân bản, tức xã hội vốn đặt con người làm gốc, lấy giá trị nhân văn và tinh thần làm nền tảng. Đạo đức là giá trị hay phẩm chất đúng đắn về con người. Con người đối với chính bản thân của mình và cả với đồng loại của mình. Đó là tính cách nhân bản của cá nhân và cũng là yêu cầu đặt ra đối với toàn xã hội. Không có cơ sở này cũng không có cơ sở kia và ngược lại, và tính chất tinh thần ở đây là nền tảng nhất, nó có cả chiều sâu lẫn chiều rộng về tính cách và yêu cầu đạo đức. Đạo đức là phẩm chất tốt đẹp, nhân văn mà mỗi cá nhân buộc phải có và toàn thể xã hội nói chung do vậy cũng buộc phải có. Chính phạm vi này củng cố, làm nền cho phạm vi kia và không thể nào tách biệt.

 

Thành nên ở con người thân xác không mang tính cách đúng nghĩa mà đó chính là ý thức và nhận thức. Thân xác chỉ là cơ chế vật chất hay cấu trúc sinh học. Chính yếu của nó chỉ là bản năng sinh tồn và phát triển thuần túy. Nhưng chính ý thức và nhận thức mới là điều phân biệt đúng sai, tốt xấu, hay dở, hợp lý hay không hợp lý mà ở đây phẩm chất, ý nghĩa đạo đức mới là yêu cầu hay mục tiêu nhất thiết phải được đặt ra. Vấn đề đạo đức như vậy là vấn đề về ý thức, nhận thức của tinh thần mà không gì khác. Tinh thần là bản thể trừu tượng vốn có trong con người, và hoạt động của nó là hoạt động của óc não mà không phải của mọi phần thể xác khác. Đây chính là ý nghĩa triết học và khoa học mà loài người luôn luôn khám phá và làm cho đào sâu, phát triển. Bởi vậy đạo đức luôn cũng gắn liền với truyền thống luân lý và có thể thay đổi, biến chuyển tùy theo từng thời đại.

 

Dầu sao chăng nữa, ý nghĩa của đạo đức luôn gắn liền với phẩm hạnh cùng giá trị của mỗi cá nhân con người. Đây là nền tảng chung nhất và nó cũng quyết định cùng lan tỏa ra mọi phạm vi khác. Bởi vì không có cái khởi đầu này cũng khó có thể có đầy đủ mọi cái về sau, nên ý nghĩa đạo đức bản thân vẫn là cái gì luôn đòi hỏi căn cơ và sâu xa nhất. Phỉ ý thức về đạo đức và nhận thức, hiểu biết về đạo đức thì con người mới có thể có đạo đức mà không thể nào khác, đó là điều trước tiên cần lưu ý. Đạo đức là sự hữu ý, sự nhận thức mà không thể là sự vô thức, sự tình cờ, hay phi ý chí nào đó được. Chính ý thức bên trong quyết định mặt thể hiện ra bên ngoài của đạo đức mà không gì khác. Hay đạo đức không thể là sự mù quáng, sự giả tạo, sự giả dối, mà phải là điều nhận biết thực lòng, trung thực về điều gì nó có và muốn biểu lộ, thi hành ra cho người khác. Đạo đức cũng còn là phẩm hạnh cao cả, rộng rãi, bao dung, hay chỉ là kiểu nhân cách thấp kém tầm thường mà một con người nào đó có thể có được.

 

Nên không thể có cái gọi là đạo đức giả hay giả đạo đức, bởi mọi cái gì không thật cũng vốn đều không có giá trị hay ý nghĩa thật. Cái thật có thể bị hiểu lầm sang nghĩa khác, nhưng mọi cái sai trái hay không thật, dầu được hiểu thành ra tốt như thế nào, thì giá trị và bản chất của nó cũng không tồn tại hay không có thật. Đây là tính chất khách quan cũng như nhận thức chủ quan về đạo đức. Khách quan là đạo đức phải luôn phù hợp với giá trị đúng, ý nghĩa đúng, tiêu chuẩn và tiêu chí đúng, còn chủ quan có khi nhận thức sai về các điều đó do tự bản thân mình hay do người khác cũng như xã hội về mình nếu có sự mập mờ, sai biệt, không thật nào đó mà nguyên cớ do sự nhầm lẫn cố ý hay vô tình do hoàn cảnh đặc thù nào đó chi phối hay mang đến.

 

Vậy đạo đức nói chung là cái tốt cho mình và cho người khác. Tốt ở đây là tốt về phẩm chất, ý nghĩa và giá trị, không phải sự tốt xấu do cái nhìn hoặc đánh giá bề ngoài. Tốt có nghĩa là mang lại điều gì thật sự tốt đẹp cho bản thân cá nhân, cho người khác, lẫn cho toàn xã hội thế thôi, mà không phải hoàn toàn ngược lại. Mọi sự sai trái đều gây hại hay mọi sự gây hại đều sai trái đó chính là điều hoàn toàn dễ hiểu cũng như là nền tảng, căn cơ nhất. Sự lợi hay hại ở đây bao hàm cả mặt vật chất lẫn tinh thần, bởi hai điều này luôn luôn đi đôi với nhau ở những phần nào đó mà hoàn toàn không thể tách biệt, sự phương hại về vật chất như thân xác, của cải, quyền lợi chính đáng nào đó, cũng đem đến những sự phương hại nhất định tự nhiên về tinh thần không thể nào tránh, đó là điều liên kết mật thiết giữa hai bên như là một yêu cầu tồn tại mang tính cách chung mà bất kỳ ai cũng đều phải có. Sự gây phương hại là sự làm mất đi tính công bằng khách quan, và tùy theo mức độ mà có sự chế tài cùng điều chỉnh của pháp luật là như thế.

 

Tức pháp luật luôn luôn là giới hạn cuối cùng của đạo đức. Cả hai đều cùng bản chất sự công bằng, nhưng công bằng pháp luật là công bằng về lý tính, còn công bằng đạo đức là công bằng về tình cảm cùng ý nghĩa và giá trị nhân văn bao quát và nền tảng nhất. Có nghĩa phạm vi của luật pháp chỉ vươn tới mọi điều gì hiển nhiên nhất, còn phạm trù và phạm vi của đạo đức thì hoàn toàn vô hạn, bất kỳ điều gì mà tâm thức hay lương tri lương năng con người hoàn hảo vươn tới được đều thuộc ý nghĩa và giá trị đạo đức mà bất cứ ai có ý thức lành thiện đều có thể nhận ra được. Đạo đức gắn liền với ý nghĩa tốt xấu bao quát nhất là điều mà pháp luật vốn luôn bị hạn chế. Ý nghĩa của pháp luật vốn luôn tương đối hơn ý nghĩa của đạo đức, bởi vì phạm vi của pháp luật hạn chế hơn phạm vi của đạo đức, vẫn luôn là điều tất yếu như thế. Pháp luật vốn thuộc phạm trù quy định còn đạo đức vốn thuộc phạm trù lương tri lương năng bao quát lẫn sâu thẳm nhất chính là ý nghĩa thế đó.

 

Nên thường đạo đức không những thuộc phạm vi nhận thức, phạm vi thói quen, mà còn phạm vi bản chất nữa. Người ít học thì không thể hiểu ý nghĩa của đạo đức sâu xa và rộng rãi như người có học, người có thói quen sống đạo đức, đức hạnh thì thể hiện đạo đức thường xuyên hơn người ít có thói quen đó, người sinh ra có phẩm chất đạo đức tốt, có đức hạnh cao hơn người khác, có thể là do di truyền hay tính đột biến nào đó, vẫn thường có những biểu hiện tốt đẹp hơn những người bình thường khác. Nên đạo đức chân chính hay chân thật không thể bao giờ là sự giả dối, trong khi đó đạo đức giả dối hay ngôn ngữ giả dối về đạo đức chỉ luôn là sự đánh lừa bề ngoài mà không bao giờ là thực chất hay có ý nghĩa và giá trị nào bên trong đích thực cả.

 

Thế cho nên ý nghĩa đạo đức là ý nghĩa căn cơ nhất của đời sống cá nhân con người cũng như xã hội con người. Đây chỉ là hai mặt của một vấn để, chúng không thể ngược nhau, cũng không thể không có cái này mà có cái kia. Thế giới vật chất là thế giới cơ học thuần túy, thế giới sinh học là thế giới bản năng thuần túy nên vấn đề đạo đức không thể, không cần và cũng không được đặt ra. Nhưng thế giới con người thì hoàn toàn lại khác. Đây là thế giới của nhân văn, thế giới của lý trí và trí tuệ, cũng có nghĩa tính đạo đức là nền tảng nhất không thể thiếu vắng, bởi thiếu vắng nó liền trở thành thế giới khác yếu kém hơn mà thực chất không còn như nguyên thủy là thế giới loài người. Đạo đức là sự ràng buộc về tinh thần giữa mọi cá nhân con người với nhau và với toàn xã hội. Nên đạo đức lý tưởng nhất trước hết là sự tự nguyện mà không bao giờ là sự cưỡng chế, ép buộc. Mọi sự cưỡng chế ép buộc thực chất đều phi đạo đức và không có đạo đức.

 

Nói khác đi, đạo đức trước tiên là sự nhận thức về đức hạnh và về ý nghĩa sự công bằng. Thiếu hai ý nghĩa này thực tế cũng không có đạo đức hay phi đạo đức. Bởi không có nhận thức thì thực chất cũng chỉ đều là gỗ đá. Nên đạo đức mà chỉ làm theo người khác, bắt chước người khác, thực sự cũng không phải đạo đức, bởi đều không phải sự chọn lựa tự do hay sự tự nguyện. Chỉ có ý hướng tính và sự tự nguyện mới nói lên ý nghĩa cùng giá trị đạo đức chân xác và hàm súc nhất. Bởi đạo đức không phải là sự phô diễn bề ngoài mà chính là giá trị tự thân vốn có hay đích thực của nó. Tỏ ra ta là người có đạo đức hay lăng xê, tâng bốc người khác có đạo đức đều không phải là đạo đức, bởi đạo đức phải tự nhiên có mà không phải đánh lừa người khác bằng hình thức phô trương, tuyên truyền hay quảng cáo.

 

Chính ý nghĩa công bằng là căn cơ nhất của mục đích và tinh thần đạo đức. Công bằng là giữ đúng lằn ranh tự nhiên phải có, không xâm hại hay không lệch lạc. Vi phạm công bằng là vi phạm đạo đức, vì vi phạm sự công chính, vi phạm sự thật khách quan, vi phạm đạo lý, vi phạm đức hạnh, và cả vi phạm công lý. Cướp của người này để phân chia cho người khác một cách không chính đáng, bất công và phi lý, đó không còn là sự công bằng hay đạo lý mà chỉ là sự phản đạo lý và phản đạo đức. Bởi vì nó phạm vào phẩm hạnh của cá nhân cũng như của cả xã hội. Đạo đức không phải là sự phô trương hay sự đong đếm theo số lượng. Đạo đức là phẩm chất hay giá trị bên trong mà mọi hành vi đều cần phải có. Một hành động sai trái cũng mang ý nghĩa như cả ngàn hành động sai trái, bởi đó vẫn chỉ là một cái xấu nhân lên mà không gì khác.

 

Nên đạo đức không chỉ là sự tương quan bản thân mà còn là sự tương quan xã hội. Một hành vi cá nhân không hội đủ đạo đức bản thân khi đưa ra ngoài xã hội cũng không thành là đạo đức xã hội. Tức đạo đức trước tiên phải là sự trung thực và sự thành thật. Thiếu cả hai yếu tố này tức là sự trung thứ không có chỉ dễ rơi vào sự giả dối, sự dối gạt, hay sự trình diễn, và đó cũng không còn là tính đạo đức đích thật nữa. Đó cũng là khía cạnh đạo đức trong mọi nghề nghiệp được gọi là đạo đức nghề nghiệp, bất cứ nghề nào cũng vậy, từ nghề chuyên môn cho đến cả nghề tuyên truyền, giáo dục, lẫn cả nghề xã hội, tôn giáo cũng như chính trị. Không có lương tâm nghề nghiệp đều là thiếu vắng lương tâm đạo đức hay trở thành phi đạo đức và phản đạo đức.

 

Mọi sự dối trá dù bất kỳ phạm vi nào hay nội dung nào cũng đều là sự phản đạo đức ghê gớm nhất. Bởi vì khi lừa gat một người cũng trở thành lừa gạt nhiều người hay lừa gạt mọi người vì kết số của nó nhân ra. Sự sai lầm đối với một người cũng có thể gây nên sự sai lầm đối với toàn xã hội là như thế. Người xưa có nói thầy thuốc sai lầm chỉ hại đôi người, chính trị sai lầm hại nhiều thế hệ, nhưng giáo dục sai lầm có thể hai muôn đời là ý nghĩa như thế. Do vậy những lý thuyết đạo đức thường phải do những nhà tôn giáo, những nhà hiền triết lớn đưa ra, bởi họ đều phải quán triệt mọi nhận thức lớn qua thời gian mới được như thế. Con bất kỳ ai vẫn còn hạn chế về mặt nhận thức, mặt đạo đức mà vội vàng đưa ra những lý thuyết về đạo đức dễ trở thành giả trá và phi đạo đức là điều hoàn toàn khó thể tránh.

 

Khuynh hướng con người thường là khuynh hướng háo danh háo lợi, cho dù lợi gì cũng vậy, nên thường điều giả trá, gian dối là điều thưởng thấy nhất trong thực tế xã hội. Cả trong lãnh vực nghệ thuật lẫn chính trị đều thường có những hiện tượng như vậy. Sự không thành thật thậm chí man trá vẫn thường là khuynh hướng tự nhiên phản đạo đức nhưng dùng đáp ứng cho những tính toán lợi ích cá nhân nào đó nhất định. Dĩ nhiên trong tương quan xã hội hay kinh tế thương mại nó thường phổ biến nhất thì âu điều đó cũng chỉ bình thường. Như vậy đạo đức còn mang ý nghĩa tự chế mà không đi quá đáng yêu cầu công bằng khách quan trong xã hội mà không gì khác. Trong ý nghĩa đó đạo đức không phải chỉ là cảm thức thuần túy mà có thể trở thành là đối tượng nghiên cứu khoa học khách quan trong những phạm vi hay một chừng mực nào đó nhất định. Ví dụ phạm trù tính phái và gia đình là quy luật tự nhiên áp đặt lên loài người là điều luôn bắt buộc phải có và cũng chính ở đây mà ý nghĩa đạo đức nhân bản thể hiện sâu sắc và nền tảng nhất.

 

Thế cho nên nguyên lý và ý nghĩa rộng lớn nhất của đạo đức chính là phạm vi hay phạm trù xã hội. Nếu mỗi người sống tốt cho riêng mình cũng là điều tốt nhưng vẫn chưa đúng mức và đầy đủ. Đó chỉ mới là dạng vô thưởng vô phạt hay hoàn toàn dững dưng đối với xã hội. Nói khác đi đó chỉ mới là dạng tiêu cực mà chưa phải hoàn toàn tích cực. Dạng tích cực là dạng tạo nên mối liên đới chủ động nào đó mà cá nhân có thể thực hiện được. Tự giác giác tha đó là câu trong đạo Phật có bao hàm nhiều ý nghĩa. Sống làm sao lợi đời lợi mình mới là ý nghĩa tích cực nhất mà không phải bất kỳ ai cũng có thể làm được. Sống có góp phần cho xã hội trong mặt nào đó chính là ý nghĩa đạo đức rộng lớn nhất, nhưng điều này vẫn có thể trở thành cực đoan, quá khích và cả độc tài độc đoán kiểu chủ quan như là một hiện tượng xã hội vẫn rất thường thấy. Chính chế độ độc tài làm cho số đông xa lánh xa đạo đức vì phần lớn thành phần này thường chỉ đều thụ động.

 

Vậy nên ý nghĩa lớn nhất và chính yếu nhất của xã hội vẫn phải luôn là sự bình đẳng, tự do, và sự công bằng giữa con người với nhau. Đây phải là nguyên lý lớn nhất, tiên quyết nhất, và cần thiết nhất cho đạo đức. Vi phạm nguyên lý này cũng đã tự nó vi phạm nguyên lý đạo đức xã hội mà vì chính sự chủ quan đã trở nên xem thường và không tự biết. Bởi không ai có thể tự ý chủ động cai trị người khác mà không thông qua pháp luật. Bởi pháp luật mới tạo thành ý chí chung mà mọi ưa thích hay ý chí riêng buộc phải tuân phục. Tức yêu cầu của pháp luật thiết yếu phải là yêu cầu khoa học khách quan và yêu cầu đạo lý, đạo đức mà không ai có thể tùy tiện vượt qua điều này được. Mọi sự vượt qua đều trở nên độc tài độc đoán và phi đạo đức không thể nào tự biện minh được. Nên nền dân chủ tự do khách quan đích thực là nên công bằng, công lý thiết yếu cho tất cả mọi người. Mọi sự độc tài, nhất là độc tài toàn trị, chỉ đều cực đoan, mê muội, và nhất là phản đạo lý, phi đạo đức, mà không bất kỳ cơ sở đạo lý rành mạch nào có thể khách quan biện minh cũng như trong sáng lý giải được.

 

Nhưng vẫn còn điều cuối cùng phải được nhắc đến, là cuộc đời ngoài bình diện đạo đức có còn khía cạnh phi đạo đức hoặc phản đạo đức hay không. Tức ngoài mặt tích cực, cuộc đời còn có mặt tiêu cực hay mặt phản diện nào hay không. Đây là điều thực tế có và chắc chắn có không thể chỉ ngây thơ hay mù quáng phủ nhận đi được. Có những cá nhân không bao giờ sống đạo đức đúng nghĩa hay có những mảng xã hội hoặc ở những thời kỳ hổn loạn, xuất hiện trạng thái phi đạo đức hay phản đạo đức là thế nào. Thật ra mọi sự việc trên đời đều có những mặt trái hay mặt tiêu cực của nó, nhưng mặt nào là thường xuyên và chính yếu mới là điều đáng nói nhất. Kiểu một tờ giấy bị nhúng ướt tạm thời nhưng rồi vớt ra nó vẫn được khô lại. Mỗi cá nhân cũng thế, có những thời khắc định mệnh riêng của mình như ý nghĩa khách quan không thể thoát ra hay ngược lại. Đời vẫn có ý nghĩa luân lưu hay nhân quả là thế đó. Vậy nên nghĩa vụ đóng góp mọi điều tốt đẹp cho cuộc đời một cách vô cầu hoàn toàn không tính toán đó cũng chính là ý nghĩa và giá trị đạo đức cao cả nhất mà mỗi người đều có thể biểu hiện và thực hiện luôn luôn về phần mình không có gì ngăn cản.

 

ÁNH NGÀN

(11/5/2024)

 

**